x

ERGENLERİN BENLİK SAYGILARI VE ANNE BABA TUTUMLARI

İnsan yaşamı doğumdan itibaren belirli dönemlere ayrılmıştır. Bu dönemler içerisinde bebeklik, çocukluk ve ergenlik dönemleri üzerinde özellikle durulmaktadır. Çocukluktan yetişkinliğe geçiş dönemi olarak adlandırılan ergenlik dönemi; bilişsel, fizyolojik, sosyolojik ve psikolojik birçok değişimi içerisinde barındırmaktadır.

Ergenlik döneminin temel gelişimsel özelliği kimlik arayışıdır. Ergenlik dönemindeki bireyler; nasıl biri olduklarını, anne babasından ve başkalarından ne ölçüde farklı olduklarını ve kendi değerlerinin neler olduğunu bulma çabasındadırlar. Ergenler, kendilerini tanımaya ve kabul etmeye, arkadaşlıklar edinmeye ve gereksinimlerini karşılamaya çalışmakta; özerklik, özgürlük ve sorumluluklarının dengesini kurmak için uğraşmaktadırlar.1

Çocukluk döneminde dışa dönük olan dikkatini, ergen içine çevirmeye başlar. Bu dönemde benlik kavramı sürekli iniş, çıkış ve dalgalanma gösterir. Ergen, kendisini sürekli sorgulamakta, değerlendirmekte ve eleştirmektedir. Ailesinden ve arkadaşlarından ayrılan özelliklerini ön plana çıkarmakta, benliğini düzenlemeye uğraşmaktadır.2

Benlik saygısı çocuğun doğuştan getirdiği biyolojik özelliklerinin çevresiyle etkileşimine ve deneyimlerine bağlı olarak gelişir ve değişir.3 Yapılan araştırmalarda bireyin olumlu bir benlik kavramı oluşturması ve sürdürmesinde anne babanın tutum ve davranışlarının anahtar rol oynadığı belirtilmektedir. Anne babanın çocukla kurduğu iletişim şekli ve çocuğa verdiği tepkiler; çocuğun kişiliğinin oluşmasında, kendisi ile barışık olmasında, kendisini mutlu hissedip çevresiyle olumlu ilişkiler kurmasında, özgüven geliştirmesinde, kendisini beğenmesinde, yeteneklerini fark etmesinde ve buna benzer kazanımlar elde etmesinde önemli bir yer tutmaktadır.4

Anne baba tutum ve davranışları her aile ortamında farklılık gösterebilir. Ancak bu tutum ve davranışların ortak yönleri dikkate alınarak çeşitli sınıflamalar yapılmaktadır. Demokratik, otorite ve aşırı koruyucu tutum yaygın olarak ifade edilen anne baba tutumlarıdır.

Sevgi ve saygı ile ele alınan, çocuğun fikirlerine değer verilen, anne babasından destek gören demokratik aile ortamında yetişen çocukların yüksek benlik saygısına sahip oldukları ifade edilmektedir. Mantıkla açıklanabilen belli kurallar çerçevesinde özgür bir şekilde büyüyen çocukların; girişimci oldukları, sorumluluklarını yerine getirebildikleri, fikirlerini rahatça dile getirebildikleri, kendilerini geliştirmeye meyilli oldukları söylenebilir.5

Çocuğun duygu ve düşüncelerine önem verilmeyen otoriter ailelerde, kurallara sıkı sıkıya uyulması beklenir. Disiplin yönteminde sıklıkla cezaya başvurulur. Verilen ceza ile suçun orantısı yoktur. Otoriter anne baba tutumunu benimsemiş aile ortamında, sürekli emir verilen ve itaat etmesi beklenilen, eleştirilen, fikirlerini dile getiremeyen ya da fikirleri önemsenmeyen, katı disiplin ve baskı uygulanan çocukların benlik saygılarının düşük seviyede olduğu bilinmektedir.6

Aşırı koruyucu tutumu benimseyen anne babalar, çocuklarını gereğinden fazla kontrol ederek onlara aşırı özen göstermektedir. Bunun sonucunda da çocuklar, aşırı bağımlı, kendine güveni olmayan ve duygusal sorunları olan bireyler haline gelebilmektedirler. Yapabileceği işleri ebeveynleri tarafından yapılan, kendisine sorumluluk verilmeyen, bağımsız bir kişilik geliştirmesi engellenen aşırı koruyucu aile ortamında yetişen çocukların ise olumsuz benlik saygısı geliştirdikleri belirtilmektedir.1

Yaşamın ilk yılları itibariyle çocuğun kişiliği ve benliği üzerinde aile içerisinde gözlemlenen her davranış ve davranışların akabindeki tavır ve tutumlar önemli bir etkiye sahiptir. Bu etkinin sağlıklı ya da sağlıksız oluşu ise anne baba tutumunun çeşidi ile sıkı sıkıya bağlıdır. Anne babaların çocuklarına karşı sergiledikleri sağlıklı tutum, çocuğun sağlıklı bir benlik algısı geliştirmesini sağlamaktadır. Unutulmamalıdır ki, anne babalar, çocukların hayattaki tutumları, inançları, değerleri, benlik kavramları ve kişilik özellikleri için birinci derece referans kaynaklarıdır.6

 

İlknur KAYAALP

Uzman Psikolojik Danışman

 

Kaynakça:

1Dinçer, B. (2008). Alt ve Üst Sosyo-Ekonomik Düzeyde Lise İkinci Sınıfa Devam Eden Ergenlerin Anne Baba Tutumlarını Algılamaları ile Arkadaşlık İlişkilerinin İncelenmesi.  Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü,  Ankara.

2Temel, Z. F., Aksoy, B. A. (2001). Ergen ve Gelişimi – Yetişkinliğe İlk Adım. Ankara: Nobel Yayınları.

3Hechtman, L., Weiss, G., Perlman, T. (1980). Hyperactives as young adults: self-esteem and social skills. Can J Psychiatry, 25, 478- 483.

4Yücel, Y. (2013). Ortaokul Öğrencilerinin Algıladıkları Anne-Baba Tutumlarının, Benlik Saygısı ve Öğrenilmiş

Çaresizlik İle İlişkisi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Arel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.

5Kulaksızoğlu, A. (2011). Ergenlik Psikolojisi (13. Baskı). İstanbul: Remzi.

6Kaya, M. (1997). Ailede Anne Baba Tutumlarının Çocuğun Kişilik ve Benlik Gelişimindeki Rolü. On dokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 9 (9), 193-204.